هوش مصنوعی در گردشگری امروز بیشتر به کار نوشتن پیش‌نویس برنامهٔ سفر و پیدا کردن اقامتگاه با یک جملهٔ معمولی می‌آید، و نظرهای پراکندهٔ مهمان‌ها را هم خوب خلاصه می‌کند؛ صنعت سفر هم با آن قیمت می‌گذارد، پیشنهاد شخصی می‌چیند و به مشتری جواب می‌دهد. قیمت و ساعت کاری و تعطیلی را اما چتبات گاهی با خیال راحت از خودش می‌سازد. در ایران این خطا گران‌تر تمام می‌شود: تورم نقطه‌به‌نقطه در شهریور ۱۴۰۵ حدود ۹۰ درصد بود، پس قیمتی که از پارسال در حافظه‌اش مانده تقریباً نصف قیمت امروز است.
چتبات کدام بخش برنامهریزی سفر را از دوشت برمی‌دارد؟
بخش‌های وقت‌گیر و کم‌خطرش را: پیش‌نویس برنامه، گشتن دنبال جا با یک جملهٔ معمولی، خلاصهٔ نظرها و سبک‌سنگین کردن چند گزینه. مسافرها هم بیشتر برای همین‌ها سراغش می‌روند. در نظرسنجی دیلویت در پاییز ۲۰۲۵، از آمریکایی‌هایی که برای سفر از هوش مصنوعی مولد کمک گرفته بودند، ۶۷ درصد با آن تفریح و جاذبه پیدا کرده بودند و بیش از نیمی‌شان مقصد و اقامتگاه را هم با کمکش انتخاب کرده بودند.
پیش‌نویس برنامه بیشترین وقت را پس می‌دهد. می‌نویسی سه روز، دو بچهٔ کوچک و حوصلهٔ کم برای جادهٔ پیچ‌درپیچ، و ترتیب جاها و ریتم هر روز را جلویت می‌چیند؛ کاری که با ده تب باز مرورگر یک عصر کامل می‌برد. من همین اسکلت را برمی‌دارم، روز پرتر را سبک می‌کنم و ساعت‌ها و قیمت‌ها را خودم می‌گذارم.
گشتن با جمله، به‌جای تیک زدن پنج فیلتر، وقتی جواب می‌دهد که ابزار به اقامتگاه‌های واقعی وصل باشد: «برای دو نفر، شبی تا ۳ میلیون، پارکینگ داشته باشد» را یک‌جا می‌نویسی و جواب از میان جاهایی می‌آید که واقعاً می‌شود رزروشان کرد. چت‌جی‌پی‌تی و چت‌بات‌های خارجی دیگر برای ایران چنین اتصالی ندارند: موجودی‌ای که از مهر ۱۴۰۴ داخل چت‌جی‌پی‌تی آمده از سایت‌هایی مثل بوکینگ و اکسپدیاست، و بوکینگ از اردیبهشت ۱۳۹۷ هتل ایرانی ندارد.
خلاصهٔ نظرها کمتر به چشم می‌آید، ولی از کارهای خوبش است: ده‌ها نظر را در دو جمله جمع می‌کند و گاهی عیب کوچکی را بیرون می‌کشد که در ورق زدن از چشمت می‌افتاد. ۱۲ مهر ۱۴۰۵، خلاصهٔ هوش مصنوعیِ نظرهای یک ویلا در رامسر، بعد از تعریف تراس رو به جنگل و چای آمادهٔ میزبان، نوشته بود: «فقط صبح‌ها صدای خروس می‌آد.» از ۲۴ نظر آن ویلا فقط یکی از خروس گفته بود، آن هم بی‌آن‌که بگوید چه ساعتی؛ خلاصه حرف یک نفر را حکم کلی کرده بود و «صبح‌ها» را هم از خودش گذاشته بود.
در مقایسه هم دستش خوب است: «با بچهٔ سه‌ساله، دو شب رامسر بمانیم یا تنکابن؟» را با همهٔ اما و اگرهایش جلویت می‌گذارد.
آخر هفتهٔ دونفره در رامسر، با یک جمله
دستیار بریم نمونهٔ واقعیِ همین گشتن با جمله است و سهمش از سفر، جای خواب است: از میان اقامتگاه‌های واقعی و قابل رزرو بریم برایت جا پیدا می‌کند و رزرو را همان‌جا تمام می‌کنی. ۱۲ مهر این جمله را برایش نوشتیم: «برای آخر هفته یه ویلا یا کلبه تو رامسر می‌خوام برای دو نفر، شبی تا ۳ میلیون، پارکینگ داشته باشه». «آخر هفته» را خودش پنجشنبه ۱۶ تا شنبه ۱۸ مهر حساب کرد، ویلاهایی فرستاد که همه پارکینگ داشتند و برای دو نفر زیر همان سقف بودند، و بی‌آن‌که بپرسیم نوشت: «چند گزینه خارج از خود رامسر هم بین کارت‌ها دیده می‌شه؛ موقع انتخاب به شهر درج‌شده روی کارت دقت کن.» خلاصهٔ خروس‌دار بالا را هم هوش مصنوعی بریم نوشته بود و آن روز روی صفحهٔ یکی از همین ویلاها بود. روستاها را هم هنوز خیلی وقت‌ها نمی‌شناسد؛ اگر اسم روستا جواب نداد، نزدیک‌ترین شهر را بنویس.
این کارت‌ها همان نتیجهٔ ۱۲ مهرند، بیشترشان داخل خود رامسر و یکی در شیرود، و اولین تصمیم هم همین است: داخل شهر بمانی یا کمی بیرون‌تر.
نمونهٔ پیشنهادهای دستیار بریم
بریم
رزرو آنی(۶۰ نظر)۳۰ اقامت موفقویلا کریمیخلاصه نظرات مهمانانAIیه سوئیت ۵۰ متری وسط رامسره که با ماشین ده دقیقه‌ای به دریا و جنگل و بازار می‌رسی و پارکینگ مسقفش هم برای ماشین کوچیک جواب می‌ده؛ فقط چند نفر گفتن فضاش برای دو سه نفر راحته، نه بیشتر.هرشب از۱,۶۵۰,۰۰۰تومان
(۸۶ نظر)۵۲ اقامت موفقویلا شکیلاخلاصه نظرات مهمانانAIپنجره‌های رو به شالیزار و حیاطی پر از درخت پرتقال، آروم و دنج، و چند نفر گفتن حس خونه‌ی خودشون رو داشته؛ فقط طبقه‌ی پایین ساکن داره و آخر شب به سروصدا حساسه.هرشب از۱,۰۰۰,۰۰۰تومان
(۷۴ نظر)۴۰ اقامت موفقویلا هنر (واحد 2)خلاصه نظرات مهمانانAIخانواده‌ی میزبان طبقه‌ی بالا زندگی می‌کنن و هوای مهمون رو دارن، حتی ساعت خاموشی‌ها رو خبر می‌دن. حیاط بزرگ و جای پارک داره و نزدیک دریا و جنگله؛ وسایلش قدیمیه ولی تمیز.هرشب از۱,۹۹۹,۰۰۰تومان
رزرو آنی(۴۷ نظر)۲۴ اقامت موفقویلا خاطرات شیرینخلاصه نظرات مهمانانAIمیزبان با چای آماده و برگ بو و میوه‌ی حیاط ازت پذیرایی می‌کنه؛ تراس طبقه‌ی دوم مبلمان داره و رو به جنگل سفیدتمشکه. فقط صبح‌ها صدای خروس می‌آد.هرشب از
رزرو آنی(۱۶۸ نظر)۸۷ اقامت موفقویلا دریاپشتهخلاصه نظرات مهمانانAIمیزبان و همسرش بالای ویلا ساکن‌اند و برای مهمون‌ها میرزاقاسمی و تخم‌مرغ و میوه‌ی درخت‌های حیاط می‌آرن؛ حیاط گل‌کاری‌شده با منقل و فوتبال دستی، ده دقیقه تا دریا و نزدیک تله‌کابین رامسر.هرشب از۱,۸۸۳,۰۰۰تومانمن برای دو نفر جایی نزدیک مرکز رامسر را برمی‌دارم، مگر این‌که سکوت از همه‌چیز مهم‌تر باشد؛ از بعضی از این ویلاها دریا و بازار با ماشین حدود ده دقیقه راه است و یکی‌شان نزدیک تله‌کابین رامسر است. ویلای شیرود، کمی شرق‌تر و جزو شهرستان تنکابن، آرام است، با پنجره‌هایی رو به شالیزار و حیاطی پر از درخت پرتقال؛ یکی دیگر هم در محله‌ای ساکت بیرون از مرکز است، با تراس رو به جنگل.
چیزی که در عکس‌ها پیدا نیست و خلاصهٔ نظرهای همان روز روشنش می‌کرد: در چند تا از این خانه‌ها میزبان خودش طبقهٔ بالا یا پایین زندگی می‌کند و در یکی صریحاً آمده بود که آخر شب به سروصدا حساس است. برای زوجی که آرامش می‌خواهد این خوب است؛ برای جمعی که تا دیروقت موسیقی دارد، نه.
۱۲ مهر، قیمت این ویلاها برای دو نفر شبی حدود ۱.۹ تا ۲.۹ میلیون تومان بود. آخر هفته‌های پاییز امسال همان پنجشنبه و جمعهٔ همیشگی‌اند، چون مهر و آذر ۱۴۰۵ تعطیلی رسمی ندارند و تعطیلی ۲۲ آبان هم جمعه است. اولین تعطیلی وسط هفته چهارشنبه ۲ دی است و بعدش چهارشنبه ۱۶ دی؛ این دو را خیلیها به سفر وصل میکنند و من جایشان را زودتر می‌گیرم.
جملهٔ خودت را با تاریخ و تعداد نفرهای خودت بنویس و ویلاهای رامسر و شیرود را برای همان شب‌ها ببین. پیش از پرداخت هم مرور کن برای انتخاب اقامتگاه مناسب سفر چه چیزهایی را باید سنجید.
چرا چتبات قیمت و ساعت را با این اطمینان غلط می‌گوید؟
چون جواب ساختگی را با همان لحنی می‌نویسد که جواب درست را، و از ظاهرش چیزی معلوم نیست. هر مدل تا تاریخ مشخصی یاد گرفته و اگر همان لحظه در وب نگردد، از بعدش خبر ندارد: قیمت تازه، ساعت زمستانی یا تعطیلی موقت را نمی‌داند. چیزی را هم که کم درباره‌اش نوشته‌اند بد یاد میگیرد.
نمونه‌های ثبت‌شده‌اش خارجی‌اند، همه از ۲۰۲۵ به این طرف، و بعضی‌شان گران تمام شدند:
- در پرو، دو گردشگر راهی «درهٔ مقدس هومانتای» شده بودند که یک هوش مصنوعی برایشان توصیف کرده بود؛ چنین جایی وجود ندارد. یکی‌شان حدود ۱۶۰ دلار داده بود تا بی‌راهنما به جاده‌ای روستایی نزدیک مولپاتا برسد، و یک شرکت کوهپیمایی محلی هشدار داد که در ارتفاع حدود ۴۰۰۰ متر چنین اشتباهی می‌تواند خطرناک باشد.
- در ژاپن، چت‌جی‌پی‌تی به زوجی که برای غروب از کوه میسن در جزیرهٔ میاجیما بالا می‌رفتند گفته بود آخرین تله‌کابین برگشت ساعت ۱۷:۳۰ است. تله‌کابین از قبل بسته شده بود و بالای کوه گیر افتادند.
- در تاسمانی، نوشته‌ای که هوش مصنوعی برای وبلاگ یک شرکت تور نوشته بود، چشمهٔ آب‌گرمی را پیشنهاد می‌کرد که وجود نداشت. گردشگرها مدام سر می‌رسیدند و به هتل محلی زنگ می‌زدند، تا صاحب شرکت قبول کرد هوش مصنوعی‌شان خراب‌کاری کرده و نوشته را برداشت.
خطای کوچک‌ترش اصلاً نادر نیست. در یک نظرسنجی بریتانیایی در ۲۰۲۴، از کسانی که با هوش مصنوعی سفر برنامهریزی کرده بودند ۹۱ درصد به مشکلی خورده بودند: جواب کلی، اطلاعات ناقص، و برای حدود یک‌سوم، اطلاعات غلط. در ایران اما، طبق نظرسنجی ایسپا در شهریور ۱۴۰۴، حدود یک‌سوم آدم‌های بالای ۱۵ سال از این ابزارها استفاده میکنند و ۵۳.۶ درصدِ همین کاربرها به جواب هوش مصنوعی «زیاد» اعتماد دارند. نمونهٔ مستندی از ایران در رسانه‌ها پیدا نکردم، ولی همان دلیل‌ها در سفر داخل ایران پررنگ‌ترند.
هوش مصنوعی سفر داخل ایران را چقدر بلد است؟
کمتر از آن‌چه لحنش نشان می‌دهد، و چند دلیلش مخصوص همین‌جاست. اول خود دسترسی: چت‌جی‌پی‌تی، جمنای و کلود ایران را در فهرست کشورهایی که رسماً سرویس می‌دهند ندارند و اوپن‌ای‌آی نوشته استفاده از بیرون این فهرست ممکن است به مسدود شدن حساب برسد. دسترسی مستقیم از داخل هم چند بار باز و بسته شده، از جمله خرداد ۱۴۰۵، و کارشناس‌ها گفته‌اند این‌جور دسترسی خطر بسته شدن حساب را بیشتر می‌کند. پول اشتراکشان هم دلاری است و با کارت بانکی ایرانی مستقیم پرداخت نمی‌شود.
فارسی و جاهای کم‌نام دردسر بعدی‌اند. دربارهٔ اصفهان بی‌شمار صفحه نوشته‌اند و دربارهٔ یک روستای ییلاقی انگشت‌شمار، و مدل هم به همان نسبت بلد است. در آزمون‌های فارسیِ ۲۰۲۴، GPT-3.5 وقتی سؤال‌ها اول به انگلیسی ترجمه می‌شدند بهتر جواب می‌داد؛ مدل‌های تازه‌تر احتمالاً جلوترند، ولی آزمون سفرمحوری ندیده‌ام که نشانش بدهد. ابزاری که پیش از جواب دادن واقعاً جستوجو می‌کند، در همین جاهای کم‌نام کمتر حدس می‌زند، به شرط این‌که آن روستا اصلاً در داده‌اش باشد.
پول را دوبار نگاه کن. واحد رسمی ریال است و ما به تومان حساب می‌کنیم، و چتبات ممکن است این دو را عوضی بگیرد و عددش ده برابر جابه‌جا شود. قانون حذف چهار صفر هم که ۱۴۰۴ تصویب شد، ریال جدیدی می‌آورد برابر هزار تومانِ امروز؛ وقتی پول جدید بیاید، تا چند سال قدیم و جدید کنار هم می‌چرخند و ممکن است یک قیمت را به سه واحد ببینی. تورم هم حافظهٔ چتبات را زود کهنه می‌کند: گروه «هتل و رستوران» فقط در خرداد ۱۴۰۵ نسبت به ماه قبلش ۹.۸ درصد گران شد.
تقویم هم جای خطاست. تعطیلی‌های قمری هر سال حدود ۱۱ روز جلوتر می‌آیند، پس چت‌باتی که تقویم پارسال را دیده ممکن است تعطیلی را یک هفته و نیم جابه‌جا بگذارد. ۱۴۰۵ حتی دو عید فطر دارد، یکی کنار نوروز و یکی آخر اسفند، که دومی هم تا رؤیت هلال قطعی نیست. فصل‌ها اما جابه‌جا نمی‌شوند؛ این‌که هر فصل کجا بروی را در تقویم سفر ایران نوشته‌ام.
هوش مصنوعی در گردشگری، از نگاه هتل‌دار و ایرلاین
برای هتل‌ها، ایرلاین‌ها و سایت‌های رزرو، هوش مصنوعی بیشتر پشت قیمت‌ها، پیشنهادها و پشتیبانی کار می‌کند. مدل قیمت‌گذاری‌ای که ایربی‌ان‌بی در ۲۰۱۸ شرح داد، احتمال رزرو شدن هر شب را تخمین می‌زند و به میزبان قیمت شبانه پیشنهاد می‌دهد؛ حرف آخر با خود میزبان است. بوکینگ در ۲۰۱۹ حدود ۱۵۰ مدل یادگیری ماشینِ سایتش را مرور کرد و دید مدل دقیق‌تر خودبه‌خود فروش بیشتری نمی‌آورد؛ هر کدام را باید روی کاربرهای واقعی آزمود.
قیمت‌گذاری با هوش مصنوعی بی‌سروصدا هم نمانده. وقتی دلتا، ایرلاین آمریکایی، تابستان ۲۰۲۵ گفت حدود ۳ درصد بلیت‌های داخلی‌اش را این‌طور قیمت می‌گذارد، چند سناتور آمریکایی نگران شدند قیمت هر مسافر از روی اطلاعات شخصی‌اش تعیین شود؛ دلتا گفت چنین کاری نمی‌کند.
در پشتیبانی، دستیار هوش مصنوعی ایربی‌ان‌بی در ۲۰۲۵ به همهٔ کاربرهای آمریکایی رسید و به گفتهٔ مدیرعاملش، سهم مهمان‌هایی که کارشان به اپراتور انسانی می‌کشد حدود ۱۵ درصد کم شد. روی دیگرش ایرکاناداست: چتبات سایتش به مسافری عزادار گفته بود تخفیف سوگواری را بعد از خرید بلیت هم می‌شود گرفت، که مقررات شرکت اجازه نمی‌داد. بهمن ۱۴۰۲ مرجع حل اختلاف بریتیش‌کلمبیا این دفاع را که چتبات «موجودیت جداگانه‌ای» است نپذیرفت، شرکت را مسئول حرف چت‌باتش دانست و ایرکانادا را به پرداخت حدود ۸۱۲ دلار کانادا محکوم کرد.
اگر برای مقاله آمده‌ای، گزارش مشترک گروه هفت و OECD در آبان ۱۴۰۳ با عنوان «هوش مصنوعی و گردشگری» نقطهٔ شروع خوبی است: فرصت را در تجربهٔ مسافر و بهره‌وری و پایداری می‌بیند و ریسک را در حریم داده‌ها و شغل‌ها. مقاله‌های فارسیِ صفحهٔ اول گوگل بیشتر نظرسنجی از خبرگان‌اند، مثل مقالهٔ گردشگری سلامت اهواز با پرسش از ۵۰ خبره یا مقالهٔ تجربهٔ گردشگری شهری تهران با ۳۰ مصاحبه، و دادهٔ رفتار واقعی مسافر کم دارند.
تقسیم کار بین تو و چتبات
هرچه دقیق‌تر بنویسی، جواب کمتر کلی‌گویی می‌کند: تاریخ شمسی با روز هفته، تعداد نفرها و سن بچه‌ها، سقف بودجه به تومان، و چیزهایی که بی‌آن‌ها راه نمی‌افتی. برای بودجه هم از چتبات جدول بخواه، نه عدد؛ بگذار ستون‌های اقامت و بنزین و خوراک را بچیند و خانه‌هایش را خودت از صفحه‌های زنده پر کن.
اگر دیدی چک کردن تک‌تک جواب‌ها از خود برنامهریزی بیشتر وقت میگیرد، تنها نیستی؛ یک استاد یادگیری ماشین دانشگاه کارنگی ملون هم به بی‌بی‌سی همین را گفته. آن وقت برنامه را به روش همیشگی خودت بچین؛ راهنمای کامل برنامهریزی سفر برای همین است و بودجه و وسایل و سفر با بچه را هم دارد.
سوالات متداول
هوش مصنوعی جای آژانس مسافرتی را میگیرد؟
دادهٔ محکمی برای پیشبینیاش نیست. فعلاً مسافرها جواب را خودشان هم دنبال میکنند: در نظرسنجی فوکوسرایت، ۵۱ درصدِ کسانی که جواب هوش مصنوعی را بالای نتیجههای جستوجو میدیدند، معمولاً باز روی سایت منبع هم کلیک میکردند. ماجرای ایرکانادا هم نشان داد کسی باید پای جواب بایستد، و آن کس هنوز شرکت است، نه چتبات.
کتاب فارسی دربارهٔ مدیریت هوش مصنوعی در گردشگری هست؟
کتاب فارسیای با همین عنوان در کتابفروشیهای اینترنتی پیدا نکردم. برای منبع فارسی، مقالهها را در SID و مگیران و سیویلیکا و گوگل اسکالر بگرد؛ برای نگاه بینالمللی، از همان گزارش گروه هفت و OECD شروع کن.
اطلاعات شخصیام را به چتبات سفر بدهم؟
برای برنامهریزی لازم نیست. شهر و تاریخ و تعداد نفرها کافی است؛ کد ملی، شمارهٔ گذرنامه و اطلاعات کارت بانکی را در چتبات عمومی ننویس. این نگرانی را خیلیها دارند: در همان نظرسنجی بریتانیایی، بیش از یکچهارم آدمها به خاطر حریم خصوصی اصلاً سراغ هوش مصنوعی برای سفر نرفته بودند.
هوش مصنوعی در هتلداری چه کاربردی دارد؟
بیشتر دو کار: پیشنهاد قیمت هر شب با توجه به احتمال پر شدن اتاق، و چتبات پشتیبانی برای سؤال‌های تکراری مهمان‌ها. از این‌که چند هتل و اقامتگاه ایرانی از این ابزارها استفاده میکنند، آمار معتبری پیدا نکردم.
