اگر به هوای تالاب گاوخونی راه افتاده‌ای، بدان که کف تالاب از فروردین ۱۴۰۴ رسماً صددرصد خشک است. تپه‌های شنی ورزنه اما سر جایشان‌اند، ۱۰ کیلومتر جنوب شهر ورزنه و حدود دو ساعت رانندگی از اصفهان. برای یک غروب روی شن و یک شب پرستاره، از اصفهان کمتر جایی به این راحتی می‌رسی.
ورزنه کجای اصفهان است؟
ورزنه شهری در شرق اصفهان است، ۱۲۱ کیلومتر و بی‌توقف یک ساعت و پنجاه دقیقه از میدان نقش جهان، و آخرین شهر کنار زاینده‌رود پیش از گاوخونی. جادهٔ اصفهان–نایین را می‌گیری و از کوهپایه به سمت هرند و ورزنه می‌پیچی. با ورزنه‌های قم و گلپایگان قاطی‌اش نکن.
راه تپه‌ها از جنوب شهر جادهٔ فرعی است و فقط ۸۰۰ متر آخرش راهِ خودِ سایت، پس سواری تا لبهٔ ماسه می‌رسد؛ همان‌جا پارکش کن و توی شن نبرش.
اگر مسیریاب از اژیه بُردت، بدان که تکهٔ اژیه تا ورزنه پرتصادف است و مرداد امسال هنوز بهسازی می‌شد. من آن را در تاریکی نمی‌رانم.
«۱۵۰ کیلومتر تا یزد» را که سایتها تکرار میکنند جدی نگیر؛ فاصلهٔ خط مستقیم است. با جاده باید تا نایین بروی، ۷۱ کیلومتر و حدود یک ساعت، و از اردکان و میبد ادامه بدهی: روی هم حدود ۲۳۷ کیلومتر و سه ساعت یا بیشتر. میان‌برِ ورزنه به ندوشن بیش از ده سال است ساخته می‌شود و مرداد ۱۴۰۵ فقط حدود ۳۳ کیلومترش آماده بود.
از تهران حدود ۵۲۰ کیلومتر و شش ساعت راه است؛ برای تهرانی‌ها کویرهای نزدیک تهران منطقی‌ترند.
شب را توی شهر بمانیم یا کنار تپه‌ها چادر بزنیم؟
توی شهر. جای خواب اجاره‌ای فقط داخل خود ورزنه پیدا می‌شود، یک ربع راه تا تپه‌ها. شب ماندن یعنی غروب روی تپه، آسمان شب، و صبحی که پل و مسجد را پیاده می‌گردی. یکروزه از اصفهان هم شدنی است، ولی آن‌وقت یا ستاره‌ها را از دست می‌دهی یا دو ساعت در تاریکی رانندگی می‌کنی.
جای خواب اینجا بیشتر خانههای قدیمیِ حیاط‌دار است که بومگردی شده‌اند و اتاق‌به‌اتاق اجاره می‌دهند. مهر ۱۴۰۵ نرخ پایهٔ اتاق سه‌چهار نفره شبی حدود ۶۰۰ هزار تا ۱.۸ میلیون تومان بود و اتاقهای شش تا هشت نفره تا حدود ۲.۸ میلیون. برای جمع‌های بزرگ‌تر چند خانهٔ مبلهٔ دربست هم هست، شبی حدود ۸۰۰ هزار تا ۱.۷ میلیون. اگر صبح میخواهی پیاده تا پل و مسجد بروی، خانه‌ای در بافت قدیم بگیر؛ نزدیک ورودی شهر به کار کسی می‌آید که دیروقت می‌رسد.
برای یک زوج کم‌خرج یکی از اتاقهای سه‌چهار نفرهٔ ارزان‌تر بس است، و اتاقهای بزرگ شش تا هشت نفره به کار جمعی می‌آیند که خرج را بین خودشان تقسیم میکنند.
بوم‌گردی‌های ورزنه
بریم
(۳ نظر)۲ اقامت موفقاقامتگاه بومگردی حافظ (اتاق شماره 5)خلاصه نظرات مهمانانAIفقط دو نفر نظر دادن، هر دو هم امتیاز کامل؛ ولی جزئیاتی ننوشتن که بشه بیشتر ازش گفت. برای قضاوت دقیق‌تر فعلاً نظرها کمه.هرشب از۲,۸۰۰,۰۰۰تومان
(۳ نظر)۲ اقامت موفقاقامتگاه بومگردی سپنتا(اتاق 6)خلاصه نظرات مهمانانAIاز میزبانی و خوش‌اخلاقی صاحبخونه راضی بودن و کسی ایرادی نگرفته؛ هرچند فعلاً فقط ۲ نفر نظر دادن و هر دو امتیاز کامل.هرشب از۱,۸۰۰,۰۰۰تومان
(۲ نظر)۱ اقامت موفقاقامتگاه بومگردی حافظ (اتاق شماره 7)خلاصه نظرات مهمانانAIتنها مهمانی که نظر داده گفته همه‌چیز مناسب بوده، فقط یخچال اتاق کوچیکه و برای جمع چندنفره جا کم میاره.هرشب از۱,۸۰۰,۰۰۰تومان
(۴ نظر)۲ اقامت موفقاقامتگاه بومگردی سپنتا (1)خلاصه نظرات مهمانانAIهنوز فقط دو نفر نظر دادن، ولی هر دو امتیاز کامل دادن و از خوش‌برخوردی میزبان و فضای دلباز اینجا گفتن.هرشب از۱,۳۰۰,۰۰۰تومان
(۱ نظر)۱ اقامت موفقاقامتگاه بومگردی سپنتا(اتاق8)خلاصه نظرات مهمانانAIفقط یک نفر نظر داده و نوشته همه‌چی خوب بوده؛ جزئیات بیشتری از اقامت اینجا هنوز ثبت نشده.هرشب از۱,۶۰۰,۰۰۰تومانقبل از این‌که پول بریزی، این‌ها را با میزبان روشن کن:
- بخاری یا شوفاژ توی خود اتاق هست یا نه
- تخت دارد یا رختخواب روی زمین است، و حمام توی اتاق است یا مشترک
- نرخ برای چند نفر است و هر نفر اضافه چند
- ورودی امسال تپه‌ها چند است، نفری یا برای هر ماشین
- برای غروب ماشین یا تور تپه دارد یا نه
- راه شوسهٔ دهانهٔ گاوخونی این روزها برای سواری راه است یا نه
چادر هم می‌شود زد: در محوطهٔ سایت واحه کمپ با چادر و کیسه‌خواب شخصی مجاز بوده و اجازهٔ امسالش دمِ ورودی معلوم می‌شود. از آذر به بعد بی کیسه‌خوابِ زیر صفر سراغش نرو.
در آذر، فرق اتاق خوب و بد بیشتر از هر چیز گرمایش است. بعد از غروب که از تپه برمی‌گردی حیاط خانه یخ کرده است؛ با بخاری توی اتاق زیر یک پتو می‌خوابی و بی‌اش با کاپشن. حمام مشترک هم آن موقع یعنی نیمه‌شب از زیر پتو بیرون زدن. برای آذر و دی، بوم‌گردی‌های حیاط‌دار ورزنه را اول با همین دو چیز غربال کن و قیمت را بگذار برای بعد.
دمای کویر ورزنه در شب
شب‌های کویر ورزنه در مهر به‌طور میانگین حدود ۱۲ درجه است، در آبان ۶، در آذر دور و بر صفر و در دی و بهمن زیر صفر. آذر حدود ۱۷ شب از ماه یخ می‌زند و تا منفی ۹ هم رسیده؛ دی تا منفی ۱۰. این‌ها عددِ کل منطقه‌اند و روی شنِ باز، دمِ سحر، سردتر هم می‌شود.
من آبان را انتخاب می‌کنم: روزها حدود ۱۹ درجه و در کل ماه فقط یکی دو شب یخبندان. مهر هنوز ظهرهای ۲۸ درجه دارد و شنِ ظهر کف پای برهنه را می‌سوزاند؛ آن ماه فقط عصر روی تپه باش. آذر روزها به ۱۳ درجه می‌رسد و برای عصرِ روی تپه، کاپشن و دستکش می‌خواهد.
پاییز کم‌بادترین فصل هم هست؛ در بهار و تابستان، تندباد گرد و خاکِ بستر خشک گاوخونی را می‌آورد و تیر و مرداد بیشتر روزها بالای ۳۵ درجه است.
تپه‌های شنی ورزنه از نزدیک
تپه‌ها نواری‌اند حدود ۴۵ کیلومتر در جنوب شهر، روی هم حدود ۱۷ هزار هکتار، با تپه‌های هلالی و طولی و هرمی. از دروازه که رد شوی، چند تپهٔ اول را چرخ موتورها شخم زده و لای شن بطری پلاستیکی پیدا می‌شود؛ چند یال که جلوتر بروی، ردها کم می‌شود و ماسه صاف و ساکت. آن‌جا از شیب نرمِ یک هلال بالا برو، دو قدم بالا و یکی سُر خوردن پایین؛ نفست را می‌گیرد، و دویدنِ پایینش آدم را بچه می‌کند.
راستش اگر پیش‌تر کویرگردی جدی کرده‌ای، ورزنه غافلگیرت نمی‌کند. برای اولین کویر، یا برای کسی که در اصفهان است و فقط یک عصر وقت دارد، جای درستی است.
ورودی هم دارد. راه‌های آزاد به تپه‌ها را با خاکریز بسته‌اند و باید از دروازهٔ یکی از دو سایت گردشگری، واحه یا پاریگ، بروی. ورودی در مهر ۱۴۰۳ و فروردین ۱۴۰۴ حدود ۱۵۰ هزار تومان بود، و موتور چهارچرخ و سافاری و شتر و زیپ‌لاین هم هرکدام جدا پول دارند.
کفش بسته بپوش؛ دمِ غروب باید جای پایت را ببینی، چون افعی شاخدار هم در منطقه هست. بعد از تاریکی بی‌راهنما در دل تپه‌ها راه نرو.
تالاب گاوخونی الان آب دارد؟
نه. فروردین ۱۴۰۴ محیط زیست اصفهان کف تالاب را صددرصد خشک اعلام کرد. در کل سال آبی ۱۴۰۴–۱۴۰۵ فقط حدود ۲.۱ میلیون مترمکعب، بیشترش پساب و زهاب، به تالاب رسید، در حالی که فقط برای نم‌دار ماندنش در خشکسالی حدود ۷۰ میلیون لازم است.
آخرین آب واقعی ۱۲ آذر ۱۴۰۲ رسید، بعد از نزدیک ۱۸ سال خشکی کامل، و با باران‌های آن زمستان و بهار ۱۴۰۳ چند وقتی فلامینگو آمد. هر عکسِ آب و پرنده‌ای که از گاوخونی می‌بینی، یا قدیمی است یا مال همان چند ماه.
امروز آن‌جا پوستهٔ نمک و گلِ ترک‌خورده می‌بینی. دهانهٔ تالاب ۲۳ تا ۳۰ کیلومتر شرق ورزنه است و از جادهٔ شوسه می‌رسی؛ با ماشین روی خودِ بستر نرو. به نظر من فقط وقتی می‌ارزد که نیمه‌روزی اضافه داری و میخواهی ببینی ته زاینده‌رود به کجا رسیده. سفرت را دورش نچین.
زمستان امسال شاید فرق کند: سازمان محیط زیست خواسته پاییز و زمستان ۱۴۰۵ آب رها شود، چون بارش بالاتر از نرمال پیش‌بینی شده، ولی تا شهریور تصمیمی گرفته نشده بود.
عصر تا صبح فردا در ورزنه
غروب از حدود ۱۷:۱۸ در اول آبان به ۱۶:۵۶ در اول آذر می‌رسد. یک ساعت زودتر روی تپه‌ای باش که ویوی غرب را دارد؛ در آبان یعنی حدود سه و نیم از شهر راه بیفتی.
من فلاسک چای را بالای تپه باز می‌کنم و تا آسمان رنگ دارد پایین نمی‌آیم؛ چراغ پیشانی مال همین برگشت کوتاه است. برای آسمان تاریک، شبت را نزدیک ماه نو بینداز، که امسال حوالی ۱۸ آبان و ۱۸ آذر است.
شام، اگر شد، کالجوش: کشکِ داغ با پیاز داغ و گردو و نعناع که نان خشک را تویش ترید می‌کنی؛ بعد از شنِ سردِ آبان همان است که میخواهی. بعضی میزبان‌ها با سفارش قبلی می‌پزندش.
صبح بافت قدیم را پیاده بگرد تا مسجد جامع و پل قدیمی شمال شهر. این پل آخرین پل تاریخی زاینده‌رود است؛ از شهریور که آب رود بسته شد، زیرش احتمالاً بستر خشک می‌بینی. زن‌های ورزنه به رسم قدیم چادر سفید سر میکنند؛ بی‌اجازه از نزدیک ازشان عکس نگیر. اگر بعدش چند روزی اصفهان می‌مانی، راهنمای سفر به اصفهان را ببین.
سوالات متداول
ورزنه هتل دارد؟
هتلی در ورزنه سراغ ندارم؛ جای خواب این شهر خانههای بومگردی و چند خانهٔ مبلهٔ دربست است. اگر حتماً هتل میخواهی، شب را اصفهان بمان و ورزنه را یکروزه ببین.
بدون ماشین شخصی می‌شود به کویر ورزنه رفت؟
تا خود شهر بله؛ از ترمینال جی اصفهان اتوبوس ورزنه هست و رزرو نمی‌خواهد، هرچند آخرین گزارش‌های ساعت و کرایه‌اش مال چند سال پیش است. از شهر تا تپه‌ها ماشین یا دربست لازم است. راه دیگر تور خصوصی یکروزه از اصفهان است که هر روز می‌رود و تفریحهای کویر را جدا حساب می‌کند.
کویر ورزنه بهتر است یا مرنجاب؟
از اصفهان ورزنه؛ دو ساعت راه است و مرنجاب حدود چهار ساعت و نیم. از تهران برعکس، چون مرنجاب حدود ۲۴۰ کیلومتر نزدیک‌تر است. کویر مصر از اصفهان پنج و نیم تا شش ساعت راه است و سفری چندشبه می‌خواهد.
کویر ورزنه همیشه باز است؟
بله، تمام سال. تفریحهای سایتها حدود ۸ صبح تا ۸ شب کار میکنند. نوروز و تعطیلات، ورزنه شلوغترین کویر این حوالی است و اتاقهای شهر هم زودتر از وسط هفته پر میشوند؛ اگر میتوانی وسط هفته برو.
عکس: Esmail Golshan Mojdehi، ویکی‌مدیا کامانز، مجوز CC BY-SA 3.0 (برش‌خورده)
