جنگل ارسباران در پاییز با هزار پلهٔ قلعهٔ بابک

جنگل ارسباران در شمال آذربایجان شرقی است، بین اهر و رود ارس، و دروازه‌اش شهر کلیبر است: حدود ۱۷۰ کیلومتر و دو ساعت و نیم تا سه ساعت از تبریز. رنگ پاییزش معمولاً از اواخر مهر پیدا می‌شود و تا حدود نیمهٔ آبان در اوج می‌ماند. فقط از خیابان‌های خودِ کلیبر انتظار جنگل نداشته باش؛ دور شهر کوه‌های قهوه‌ای و نیمه‌خشک است و جنگلِ انبوه لای دره‌هاست، بیشترش سمت آینالو، یک ساعت و خرده‌ای جادهٔ پرپیچ آن‌طرف‌تر.

پس کلیبر را پایگاه بگیر و از آن‌جا بیرون بزن: قلعهٔ بابک بالای سر شهر است، درهٔ مکیدی نیم ساعت دورتر و آینالو یک ساعت.

راه تبریز به کلیبر و گردنهٔ سامبران

ارسباران، یا به اسم قدیمی‌اش قره‌داغ، از جنوب اهر شروع می‌شود و راه تبریز به کلیبر هم از خودِ اهر می‌گذرد. تکهٔ اول، ۱۰۸ کیلومتر تبریز تا اهر، روی جادهٔ ۲۷ است و بخشی‌اش بزرگراه دوطرفه؛ راحت می‌گذرد. کار از اهر شروع می‌شود: ۶۲ کیلومتر جادهٔ دوبانده که تا حدود ۱۷۹۰ متر بالا می‌رود و بعد پیچ‌درپیچ تا کلیبر، حدود ۱۱۵۰ متر، پایین می‌آید. مسیریاب بی‌ترافیک دو ساعت و ربع می‌گوید؛ من با پیچ‌ها و یک چای در اهر سه ساعت حساب می‌کنم.

اسم آن گردنه را یادت بماند: سامبران. ۲ آبان ۱۴۰۳ اولین برفِ فصل ماشین‌ها را همین‌جا زمین‌گیر کرد. زمستان بی‌زنجیر نمی‌شود ردش شد و کولاک گاهی کلاً می‌بنددش. صبحِ حرکت به ۱۴۱ زنگ بزن یا اطلاعیه‌های راهداری آذربایجان شرقی را ببین، و از آبان به بعد زنجیر چرخ را هم توی ماشین بینداز. از خرداد ۱۴۰۵ هم شش کیلومتر از همین جاده زیر کار است؛ جای کمی معطلی بگذار.

از تهران این راه را یک‌نفس نرو؛ شب اول را تبریز بمان و صبح زود بزن به جاده. برای گشتن خودِ شهر، راهنمای کامل سفر به تبریز به کارت می‌آید.

بی‌ماشین هم می‌شود رسید، ولی فقط تا خودِ شهر. قطار به کلیبر نمی‌رود، ولی ترمینال اتوبوس دارد و از تبریز و تهران اتوبوس می‌آید. قلعه و مکیدی و آینالو را اما بدون ماشین شخصی یا دربستِ محلی نمی‌شود دید.

رنگ ارسباران از کدام هفته پیدا می‌شود؟

از اواخر مهر، و اوجش معمولاً تا نیمهٔ آبان است. اواخر مهر ۱۳۹۸ دور و بر مسیر قلعه هنوز سبز بود و تازه زرد و قرمز لایش افتاده بود. یکی از اهالی علی‌آباد، کنار مکیدی، سال ۱۴۰۰ به همشهری گفته بود برگ‌ریزان معمولاً از اواسط آبان شروع می‌شود. دره‌های پایین‌تر رنگشان را دیرتر از همه از دست می‌دهند.

ولی تقویمش ثابت نیست؛ همان سال ۱۴۰۰ رنگ حدود دو هفته زودتر آمده بود. هفتهٔ قبل از سفر «پاییز کلیبر» را در خبرها جست‌وجو کن و عکس‌های تازه را با لوکیشن قلعهٔ بابک یا آینالو در اینستاگرام ببین.

لباس را برای دو ارتفاع ببند. مهر در کلیبر روزها حدود ۱۸ درجه است و شب‌ها ۹؛ همان روزها کنار قلعه، روز ۱۳ و شب ۴. آبان فاصله بیشتر حس می‌شود: شهر روز ۱۳ و شب ۴، ولی آن بالا روز حدود ۷ درجه، بیشترِ شب‌ها زیر صفر و چند روزی هم برف. تبریزِ آفتابی را ملاک نگیر. مهر تبریز فقط دو سه روز بارانی دارد و کلیبر حدود ده روز.

مه را هم جدی بگیر. پاییز مه غلیظ زیاد روی مسیر قلعه می‌نشیند و ممکن است ۵۰۰ متر بالا بروی و از آن بالا فقط سفیدی ببینی. روزی که پیش‌بینی ابری است، قلعه را برای فردا نگه دار.

بالا رفتن تا قلعهٔ بابک چقدر نفس می‌خواهد؟

بیشتر از چیزی که عکس‌ها نشان می‌دهند. ماشین تا پارکینگ می‌آید: از مرکز کلیبر حدود ۹ کیلومتر، ربع ساعتی، جادهٔ آسفالت قلعه را از کنار شجاع‌آباد بالا می‌روی تا کنار کمپ و متل ائل‌یوردی. آن «۳ کیلومتر از کلیبر» که در بعضی راهنماها آمده، فاصلهٔ هوایی است.

از پارکینگ پلکان سنگیِ «قالا یولو» شروع می‌شود: حدود ۳ کیلومتر یک‌طرفه، از ۱۸۴۰ متر تا حدود ۲۳۰۰ متر، با چیزی نزدیک هزار پله. با سرعت معمولی یک ساعت و نیم تا دو ساعت طول می‌کشد تا بالا برسی و حدود یک ساعت تا برگردی پایین.

صعودش واقعی است، نه قدم‌زدن؛ اگر مدت‌هاست ورزش نکرده‌ای، سنگین است. پله‌ها خیس یا یخ‌زده که باشند لیزند و آدم رویشان راحت زمین می‌خورد. کنار مسیر گزنه هم هست. من آبان با کفش کوهِ آج‌دار و شلوار بلند می‌روم، یک لایهٔ گرم و بادگیر توی کوله، و اگر زانویم ناله کند، از نیمه‌راه برمی‌گردم و خجالت هم نمی‌کشم.

ورودی معمولاً رایگان است، ولی دم در بپرس. سرویس بهداشتی فقط پای پارکینگ است. نزدیک دروازهٔ قلعه معمولاً دکهٔ کوچکی آب و چای می‌فروشد، غذا نه؛ خوراکی‌ات را خودت ببر. اگر باز بود، چای داغت را بگیر و کنار دروازه پشت به باد بایست؛ من همان‌جا نگاه می‌کنم رنگ تا کدام دره پایین آمده.

ساعت را با آفتاب تنظیم کن. نیمهٔ آبان خورشید کلیبر حدود پنج و بیست دقیقهٔ عصر غروب می‌کند، و کسی که بعدازظهر راه بیفتد، احتمالاً پایین آمدن روی سنگ خیس را در تاریکی تمام می‌کند. من ساعت هفت صبح پای پله‌ام، که هم هوا روشن است و هم مسیر هنوز خلوت.

دو راه دیگر هم هست. مسیر جنگلی از کمپ قلعه دره‌سی حدود سه ساعت است و سخت‌تر، مال کسی که ترک طولانی دوست دارد. دومی جادهٔ خاکی عشایری «ایل یولو» است: با دودیفرانسیل بالا می‌روی و بعد حدود یک ساعت پیاده. وانت‌های محلی از این راه مسافر بالا می‌برند، ولی این‌که پاییز هم کار می‌کنند و چند می‌گیرند را دم پارکینگ بپرس.

درهٔ مکیدی و جادهٔ پرپیچ آینالو

درهٔ مکیدی نزدیک‌ترین جنگلِ درست‌وحسابی به کلیبر است: حدود ۲۰ کیلومتر و نیم ساعت، از همان جادهٔ قلعه و روستاهای بعدش، با تکه‌ای خاکی در آخر راه. پارک جنگلی‌اش حدود ۵۰ هکتار است، با آلاچیق و آب آشامیدنی و سرویس، زیر گردو و فندق و تمشک وحشی. صبح قلعه، عصر مکیدی؛ من روز اول را همین‌طور می‌چینم.

آینالو را برای روزی بگذار که فقط مال خودش باشد. در دسترس‌ترین هستهٔ جنگلی ارسباران است، حدود ۵۰ کیلومتر بعد از کلیبر و یک ساعت تا یک ساعت و ربع رانندگی. جاده تا نزدیک روستا آسفالت است، ولی باریک و پر از پیچ تند، و از روبه‌رو وانت و کامیون می‌آید؛ یک‌ونیم تا دو کیلومتر آخر خاکی است. باک را در کلیبر پر کن.

آن‌جا محوطه‌ای حصارکشیده برای پرورش مارال هست؛ حدود دو کیلومتر پیاده تا جای تماشا می‌روی و دیدن گوزن‌ها کاملاً شانسی است. یک کلیسای ارمنی هم حدود یک کیلومتر بیرون روستاست که فقط پیاده می‌شود رفت.

اگر حوصلهٔ رانندگی داری، روز آینالو را دور بزن: کلیبر، آینالو، اشاقلو، بعد حدود ۳۱ کیلومتر پایین تا پل‌های خداآفرین روی ارس و برگشت از راه خمارلو. روی هم حدود ۱۵۰ کیلومتر می‌شود و با توقف‌ها کل روز را می‌گیرد. ناهار را از شب قبل جور کن؛ آینالو برای غذا فقط چند مغازهٔ کوچک دارد و خودِ کلیبر هم رستوران زیادی ندارد. برای یک عصر سرد و بارانی، آبگرم متعلق حدود یک ساعت از کلیبر است.

جنگل ارسباران یا جنگل‌های شمال؟

اگر از تهران فقط یک آخر هفته داری، شمال. کلیبر حدود ۷۶۰ کیلومتر از تهران است، ۹ تا ۱۰ ساعت رانندگی؛ ارسباران سفرِ چهار پنج روزه است. ولی اگر وقتش را داری، چیزی دارد که پاییزِ گیلان و مازندران کمتر دارد: خلوتی و هوای خشک.

درخت‌ها فرق دارند. این‌جا بلوط و ممرز غالب‌اند، با افرا و زغال‌اخته و درخت‌های میوهٔ وحشی لابه‌لایشان، در حالی که جنگل‌های هیرکانی شمال بیشتر راش و توسکا دارند؛ پالت پاییزش هم همین‌قدر فرق می‌کند. باران هم کمتر است: کلیبر سالی حدود ۴۶۱ میلی‌متر می‌گیرد و رشت نزدیک سه برابر. در عوض سردتر است: روزهای مهرش چهار پنج درجه خنک‌تر از رشت و شب‌هایش خیلی سردتر.

خلوتی‌اش هم دلیل ساده‌ای دارد. جنگل‌های مازندران و گیلان دویست تا سیصد و پنجاه کیلومتر از تهران‌اند و کلیبر بیش از دو برابر آن؛ یک جادهٔ کوهستانیِ دوبانده به شهر می‌رسد و جای خواب کم است. همین دوری، زباله را هم کم نگه داشته. روی دیگرش خدمات کم است، و روزهای تعطیل قلعه و آینالو هم شلوغ می‌شوند. اگر هنوز بین این‌جا و جنگل‌های نزدیک‌تر دودلی، تقویم رنگِ جنگل‌های پاییزی ایران را یک‌جا نوشته‌ام.

اقامت در کلیبر و روستاهای جادهٔ قلعه

شب را کلیبر بمان، نه اهر؛ اهر جای خواب خیلی کمی دارد و هر روز دو ساعت رفت‌وبرگشت به برنامه‌ات اضافه می‌کند. خودِ کلیبر هم انتخاب زیادی ندارد: چند هتل مثل پارادایس و صحراما، متل ائل‌یوردی درست کنار پارکینگ قلعه، و ویلا و بوم‌گردی در روستاهای جادهٔ قلعه و حوالی متعلق. اوایل مهر ۱۴۰۵ یک سایت بزرگ اجاره فقط ۱۸ واحد در کلیبر داشت، در برابر ۶۲۲ واحد در رامسر، و بیشترشان شبی یک و نیم تا سه و نیم میلیون تومان بودند.

آبان، قبل از قیمت بپرس اتاق با چه گرم می‌شود. شب‌های کلیبر آن موقع حدود ۴ درجه است، و یکی از مهمان‌های بوم‌گردی‌های اطراف شهر نوشته بود گرمایش اتاقش آن‌قدر ضعیف بود که عملاً نتوانستند از اتاق استفاده کنند.

با این عرضهٔ کم، منتظر دقیقهٔ آخر نمان؛ تاریخت که قطعی شد، اقامتگاهت را با بریم رزرو کن. اقامتگاه‌هایی که بریم در کلیبر دارد، وقتی این را می‌نوشتم پایینِ همان بازهٔ قیمت بودند؛ سؤال گرمایش را پیش از رزرو از میزبان همین‌ها هم بپرس.

اقامتگاه‌های ارسباران

بریم

رزرو آنی۴.۹(۱۶ نظر)✓۹ اقامت موفقخانه ویلایی ارسباران۲ اتاق۴ جای خوابکلیبرخلاصه نظرات مهمانانAIمیزبان و همسرش مثل فامیل خودشون استقبال و بدرقه‌ت می‌کنن و اگر وسط اقامت مشکلی پیش بیاد پاش وایمیسن؛ خونه هم تمیز و بی‌سروصداست و از ۸ نفری که موندن، ۵ نفر امتیاز کامل دادن.هرشب از۱,۸۰۰,۰۰۰تومان۴.۸(۳۸ نظر)✓۲۱ اقامت موفقاقامتگاه بوم‌گردی نجفیان (طبقه اول)۱ اتاق۲ جای خوابکلیبرخلاصه نظرات مهمانانAIویو باغ و رودخانه از بالکن و اتاق، سکوت واقعی و میزبانی که تا آخر هوای مهمون رو داره. در عوض نظافت و سرویس بهداشتی کوچکِ داخل اتاق چند بار گله داشته و تابستون کلیبر بدون کولر گرمه.هرشب از۱,۲۰۰,۰۰۰تومان۴.۸(۲ نظر)✓۴ اقامت موفقویلا دومان‌۱ اتاق۳ جای خوابکلیبرخلاصه نظرات مهمانانAIفعلاً فقط دو نفر نظر داده‌ن، هر دوشون امتیاز کامل دادن و بیشتر از تمیزی جا و برخورد میزبان گفتن. جزئیات بیشتری از تجربه‌ی موندن اینجا هنوز توی نظرها نیست.هرشب از۱,۵۰۰,۰۰۰تومان۴.۴(۷ نظر)✓۴ اقامت موفقاقامتگاه بوم‌گردی نجفیان (همکف)۱ اتاق۲ جای خوابکلیبرخلاصه نظرات مهمانانAIحیاط و باغ باصفاش نقطه‌ی قوتشه و مهمون‌ها از برخورد آقای نجفیان جدا اسم بردن، ولی داخل خونه کوچیک و دلگیره؛ چند نفر از وسایل کهنه و گرمایش ضعیف اتاق گفتن و استخر هم قابل استفاده نبوده.هرشب از۱,۲۰۰,۰۰۰تومان

صبح برگشت، قبل از بیرون زدن از کلیبر، یک بار دیگر وضع سامبران را ببین. اگر جا در صندوق مانده، سوجوق کلیبری، از شیره و گردو، و لواشک و مربای زغال‌اخته سوغاتی‌های این‌جاست. و اگر شب سردی کسی کاسهٔ دوغ‌آشیِ سبزی کوهی جلویت گذاشت، ردش نکن.

سوالات متداول

عکس: مهدی زوار (خبرگزاری مهر)، ویکی‌مدیا کامانز، مجوز CC BY 4.0