برای اورامان در پاییز، اواخر مهر تا نیمهٔ آبان را بگیر: انارچینی باغ‌های سلین و بلبر آن موقع است و بعدش شب‌های اورامان تخت به یخ‌زدگی می‌رسد. از نیمهٔ آبان هم هر برف سنگینی می‌تواند گردنهٔ تته را روی جادهٔ پاوه به مریوان ببندد؛ پارسال ۲۴ آبان بسته شد. برای همین از هجیجِ کرمانشاه وارد شو و از جادهٔ ۳۷ کیلومتریِ پایین دره به اورامان تخت در کردستان برو، که به تته نمی‌خورد. جای خوابِ این‌جا بیشتر آپارتمان و سوئیت نوساز است تا خانهٔ سنگی، شبی حدود ۱.۵ تا ۲.۵ میلیون تومان.
هجیج کرمانشاه است یا کردستان؟
کرمانشاه. هجیج، که اسم کاملش هجیج بزرگ است، روستایی در بخش نوسودِ شهرستان پاوه است، لب دریاچهٔ سد داریان روی سیروان. اورامان تخت اما مال کردستان است و روستا هم نیست: شهر کوچکی است در شهرستان سروآباد، نزدیک مرز عراق. هورامان اسم کل این کوهستانِ دو استان است و «اورامان» و «هورامان» هر دو درست‌اند.
اورامان در پاییز، از مهرِ خشک تا آبانِ خیس
اگر فقط یک هفته را می‌توانی انتخاب کنی، نیمهٔ اول آبان را بگیر. آن موقع برگ درخت‌های انار زرد شده، انار سرخ هنوز روی شاخه است و چیدنش اوج گرفته. باران هم با آبان می‌رسد، هر دو هفته سه چهار روز بارانی، در حالی که مهر تقریباً خشک است.
روز و شبِ اورامان تخت تقریباً این‌طوری است: نیمهٔ اول مهر ۲۷ و ۱۳ درجه، نیمهٔ دوم ۲۴ و ۱۰، نیمهٔ اول آبان ۱۹ و ۷ و نیمهٔ دوم ۱۵ و ۴، با اولین شب‌های یخ‌بندان. هجیج و روستاهای ته دره همیشه چهار درجه‌ای گرم‌ترند و تا آذر تقریباً یخ نمی‌زنند.
عکسِ این صفحه شهریور گرفته شده و اوایل مهر هم منطقه همین شکلی است: دامنه‌های خشک و طلایی، باغ‌های ته دره هنوز سبز. رنگ پاییزِ هورامان را همان باغ‌ها می‌سازند، نه جنگلی از جنس جنگل‌های شمال. اگر دلت تونل برگ می‌خواهد، یکی از جنگل‌های پاییزی ایران را انتخاب کن و این‌جا را برای انار و خانه‌های پلکانی نگه دار.
از کرمانشاه برو، از سنندج برگرد
تهران تا کرمانشاه و تا سنندج تقریباً یک اندازه است، حدود ۵۰۰ و ۴۸۵ کیلومتر، پس لازم نیست از همان راهی که رفته‌ای برگردی. خط من این است: کرمانشاه، پاوه، هجیج، جادهٔ پایین دره تا اورامان تخت، مریوان و سنندج؛ روی هم حدود ۳۶۵ کیلومتر، بی‌آن‌که به تته بخورد. تا برف نیامده، سخت‌ترین تکه‌اش همان اول کار است.
از کرمانشاه تا پاوه حدود ۱۲۵ کیلومتر و دو ساعت است، از روانسر و جوانرود. بعدش نوبت همان تکهٔ سخت است: پاوه تا هجیج، ۳۱ تا ۳۷ کیلومتر جادهٔ باریک و پرپیچ با تونل و ریزش سنگ، که اهالی برایش بیش از یک ساعت وقت می‌گذارند. در پاوه اول تابلوی نودشه را بگیر، بعد هجیج. قایق و کانی بل یک بعدازظهر کامل می‌خواهند، پس حدود ساعت هشت از کرمانشاه راه بیفت که ظهر هجیج باشی. اگر هم مثل من با پیچ پشت پیچ حالت بد میشود، قرصت را قبل از پاوه بخور.
از آن طرف، سنندج تا اورامان تخت حدود ۱۵۶ کیلومتر است، از جادهٔ مریوان و بعد دزلی و دره‌کی؛ با یک توقف کوتاه، سه ساعت. برگشتی از گردنهٔ ژالانه رد می‌شوی، بلندترین نقطهٔ این راه، و دریاچهٔ زریوار دمِ مریوان هم سر همین راه است.
کدام طرف درهٔ هورامان بخوابیم؟
در این خط، شب اول را سمت هجیج بخواب و شب دوم را اورامان تخت. اگر فقط یک شب داری، اورامان تخت: بیشترین جای خوابِ سمت کردستانِ دره همین‌جاست، کوچه‌های پلکانی دمِ در است و تا باغ‌های بلبر ۱۲ کیلومتر راه است. عیبش سرماست؛ شب‌های آبانش ۴ تا ۷ درجه است.
برای شب اول، بوم‌گردیِ داریان را ببین، روستایی رو به دریاچهٔ سد و حدود ۱۵ کیلومتر و نیم ساعت تا هجیج، که شب صدای نهرهایش می‌آید؛ آپارتمان‌ها مال شب دوم‌اند، در خودِ اورامان تخت و در ساختمان‌های چندواحدی که صدای واحد بغلی از دیوار رد میشود. با آن سرما، در عکس‌ها و فهرست امکاناتِ هرکدام دنبال بخاری یا شوفاژ بگرد.
اقامتگاه‌های اورامان
بریم
رزرو آنی(۳ نظر)۳ اقامت موفقآپارتمان مبله دیوە خان واحد ٢ تك خوابخلاصه نظرات مهمانانAIمیزبانش پیگیر و پاسخگوئه و هر ۳ نفری که موندن امتیاز کامل دادن. فقط یکی‌شون گفته جای جالباسی و میز نهارخوری توی واحد خالیه.هرشب از۲,۲۰۰,۰۰۰تومان
رزرو آنی(۶ نظر)۵ اقامت موفقآپارتمان دیوەخان (سە خوابە)خلاصه نظرات مهمانانAIدیوه‌خان منظره‌ی دل‌نشینی داره و جای آروم و امنیه برای موندن؛ ۳ نفر از ۶ مهمون جدا از ویوش تعریف کردن.هرشب از۲,۸۸۸,۰۰۰تومان
رزرو آنی(۷ نظر)۵ اقامت موفقآپارتمان مبله دیوەخان (3)خلاصه نظرات مهمانانAIمحله دنج و امنه و خونه همون چیزیه که در عکس‌ها می‌بینی، با ویوی خوب. فقط کولر آبی با واحد بغلی مشترکه و سرمایشش کم، صدای همسایه هم می‌آد.هرشب از۱,۱۰۰,۰۰۰تومان
رزرو آنی(۱۴ نظر)۶ اقامت موفقاقامتگاه بوم‌گردی کارزانخلاصه نظرات مهمانانAIخونه‌ی آروم و دنجیه وسط روستای داریان که شب‌ها صدای آب نهرها میاد، با چشم‌انداز سد و یه چشمه‌ی جوشان آخر روستا؛ ۶ نفر از ۷ مهمان امتیاز کامل دادن.هرشب از۱,۵۰۰,۰۰۰تومانخانهٔ روستایی در بافت قدیم کم است، بوم‌گردی و هتل کوچک انگشت‌شمارند و ویلا عملاً نیست، و در خیلی از آگهی‌ها خانهٔ سنگی ویوی پنجره است، نه خودِ اتاق. اقامتگاه‌های اورامان تخت را روی بریم کنار هم ببین.
پایین دره گرم‌تر است و به انارچینی نزدیک‌تر. سلین و بلبر و ژیوار و نوین خودشان روستاهای انارند و هجیج لب دریاچه است، کنار اسکلهٔ قایق، ولی جای خوابشان کم است: هجیج و سلین هرکدام حدود ده واحد اجاره‌ای دارند، شبی ۱.۵ تا ۳.۵ میلیون تومان. آخر هفته‌های آبان و روز جشن انار، که تاریخ و روستایش را هر سال سروآباد و پاوه اعلام می‌کنند، شلوغ‌ترین روزهای منطقه‌اند و این چند واحد زود پر میشود. پس اول شبِ سمت هجیج را ببند، همان روزی که مرخصی‌ات جور شد؛ هر دو شب را میشود یک‌جا در رزرو اقامتگاه بریم پیدا کرد.
پاوه ارزان‌تر است و اتاقش زیاد، از حدود ۵۰۰ هزار تومان، ولی با آن جادهٔ یک‌ساعته تا هجیج، بگذارش برای وقتی که پایین جا گیرت نیامده. مریوان همین نقش را برای سمت کردستان دارد.
با شاسی‌بلند، پارکینگ را قبل از پرداخت روشن کن: کوچه‌های اورامان تند و تنگ‌اند و بعضی پارکینگ‌ها دو ماشین را پشت هم جا می‌دهند. اگر مهر می‌روی، که روزها هنوز ۲۴ تا ۲۷ درجه است، دنبال توری پنجره هم باش.
از هجیج قدیم چه مانده؟
خودِ روستا و امامزاده‌اش. سد داریان از ۱۳۹۴ آبگیری شد و بخش پایینی هجیج و جادهٔ قدیمِ کنار رود زیر آب رفت. روستا هم به این خاطر ماند که ارتفاع سد را ۵۰ متر کم کردند تا هجیج و امامزاده سید عبیدالله، همان «کوسه هجیجِ» اهالی، زیر آب نروند.
قایق‌ها از اسکلهٔ خودِ هجیج راه می‌افتند و برای جمع کوچک ارزان درنمی‌آیند: بهار ۱۴۰۴ یک ساعت برای پنج نفر حدود ۲.۵ میلیون تومان بود. نرخ امسال را دم اسکله بپرس. آب دریاچه جلبک هم می‌زند، پس انتظار آب زلال نداشته باش.
کانی بل، یا چشمهٔ بل، حدود دو کیلومتر از هجیج است، جایی که آبش به دریاچه می‌ریزد. آن دهانهٔ غاری که در عکس‌های قدیمی می‌بینی دیگر آن شکلی نیست: برای محافظت از چشمه در برابر آب دریاچه سازهٔ بتنی ساخته‌اند و خروجی‌اش جابه‌جا شده. چشمه‌های هورامان این چند سال کم‌آب‌تر هم شده‌اند و پاییزِ خشک ممکن است کم‌جان ببینی‌اش. راستش من باز هم سری می‌زنم، ولی با انتظار کمتر.
سی‌وهفت کیلومتر باغ انار تا اورامان تخت
قشنگ‌ترین نیم‌روزِ این سفر همین جاده است. از هجیج که بیرون بزنی، از احمدآباد و نوین و سلین و بلبر می‌گذری. تا نزدیکیِ سلین ته دره شاخهٔ دریاچهٔ سد است و بعد باغ‌های سکوییِ انار، با دیوارهای خشکه‌چین، از شیب بالا می‌روند. جاده هیچ‌جا از حدود ۱۵۰۰ متر، ارتفاع خودِ اورامان، بالاتر نمی‌رود. آبان کنار باغ‌ها نگه دار و انار تازه و رب خانگی بخر.
ناهار را بلبر بخور، حدود نیم ساعت بعد از هجیج، جایی که کنار رود چنجهٔ گوشت تازهٔ گوسفند می‌دهند.
اورامان تخت را صبح زود و پیاده بگرد؛ پله زیاد دارد و کفش آج‌دار به کارت می‌آید. لای خانه‌های سنگی بلوک سیمانی و در فلزی و سقف آلومینیومی هم می‌بینی. سر سفره نان کلانه و آش دوغ را امتحان کن؛ ریواس و کنگر مال بهارند، پاییز دنبالشان نگرد.
گردنهٔ تته تا کی باز می‌ماند؟
تا اولین برف سنگین، و بعدش گاهی چند روز بسته است و گاهی تمام زمستان. تته گردنهٔ بلندِ جادهٔ پاوه به مریوان است، ۲۱ کیلومتر که درست بالای اورامان تخت شروع میشود، و زمستان دو تا شش متر برف می‌گیرد. پارسال ۲۴ آبان با برف بسته شد، بعد باز شد و ۱۷ آذر این بار با مه و ریزش سنگ دوباره بسته شد. سال ۱۴۰۰ از ۱۸ آذر تا ۱۷ فروردین بسته ماند و زمستان ۱۴۰۲ پنج ماه، تا اوایل اردیبهشت.
تا وقتی باز است، راه خوبی است: اورامان تا پاوه از تته حدود ۸۰ کیلومتر است و کرمانشاه تا اورامان از همین راه ۱۹۰ تا ۲۰۴. ولی از نیمهٔ آبان، هر برنامه‌ای که به تته بند است نقشهٔ دوم می‌خواهد: همان جایگزینی که خود راهداری اعلام می‌کند، از اورامان و جادهٔ پایین دره به هجیج و پاوه. هفتهٔ سفر «گردنه تته» را در خبرها جست‌وجو کن یا به ۱۴۱ زنگ بزن.
ژالانه، روی راه اورامان به مریوان، دیرتر می‌بندد، معمولاً دی و بهمن، ولی بعد از برف حتی باز هم زنجیر چرخ می‌خواهد؛ آذر ۱۴۰۳، وقتی تته بسته بود، به رانندگانش گفته بودند زنجیر همراه داشته باشند. از اواخر آبان زنجیر را در صندوق بگذار.
پالنگان یک شب جدا می‌خواهد
پالنگان مال شهرستان کامیاران است، از سنندج حدود ۱۲۰ کیلومتر و از کرمانشاه ۱۱۰ تا ۱۲۵، و از اورامان تخت هم تقریباً همان‌قدر دور، دو ساعت از جادهٔ کامیاران به مریوان. پس یا شب آخرِ همان خط یک‌طرفه را آن‌جا بمان و بعد از کامیاران به سنندج برگرد، یا سفر جدایی برایش بچین.
روستای پلکانی باریکی است لای یک دره، با حوضچه‌های پرورش قزل‌آلا، که یعنی کباب ماهی‌اش را از دست نده، و خرابه‌های قلعهٔ پالنگان حدود ۸۰۰ متر جنوب‌شرقش. حدود هزار متر ارتفاع دارد و هوایش به هجیج نزدیک‌تر است تا اورامان، هرچند آبانش بارانی‌تر است. جای خوابش کم است؛ ده‌دوازده واحد بیشتر پیدا نکردم. برای یکی دو روستای دیگرِ این مسیر، روستاهای دیدنی غرب ایران را ببین.
سوالات متداول
اورامان ثبت جهانی شده است؟
بله، ۵ مرداد ۱۴۰۰، با نام «منظر فرهنگی هورامان/اورامانات»؛ بیست‌وششمین اثر جهانی ایران است. ثبت مال یک روستا نیست، مال کل منظر است و دو بخش دارد: درهٔ مرکزی و شرقی (ژاورود و تخت) در کردستان و درهٔ غربی (لهون) در کرمانشاه. چیزی که یونسکو ثبت کرده زندگی کشاورزی و دامداری نیمه‌کوچ‌روی هورامی‌هاست: روستاهای پلکانی روی شیب تند، باغ‌های سکویی با دیوار خشکه‌چین و کوچ فصلی به ییلاق.
مراسم پیر شالیار در پاییز هم برگزار میشود؟
نه. پیر شالیار در خودِ اورامان تخت برگزار میشود، نه در پالنگان، و مراسم اصلیاش زمستان است، حدود نیمهٔ بهمن، با یک دور دیگر در بهار. در مهر و آبان خبری از آن نیست.
غار قوریقلعه نزدیک اورامان است؟
نه. قوریقلعه حدود ۲۵ کیلومتر از روانسر است، سر راه کرمانشاه به پاوه، و با جاده بیش از ۱۵۰ کیلومتر با اورامان تخت فاصله دارد. اگر از کرمانشاه میآیی، همان روز اول سر راه ببینش.
با ماشین معمولی میشود این مسیر را رفت؟
آره. جادهها آسفالتاند، جز چند تکهٔ کوتاه خاکیِ کوبیده در جادهٔ پایین دره. سختی کار سطح جاده نیست؛ پیچ و تونل و ریزش سنگِ پاوه تا هجیج است، و بعد از نیمهٔ آبان برف تته.
عکس: جواد یوسفی، ویکی‌مدیا کامانز، مجوز CC BY-SA 4.0
